Έχει μεγάλη διαφορά όταν είσαι επισκέπτης, περαστικός από έναν τόπο. Σίγουρα καταλαβαίνεις τα μισά και σίγουρα νιώθεις ακόμα λιγότερα. Από την άλλη, όμως, έχεις και πιο "καθαρό" μάτι, βλέπεις πολλά που οι κάτοικοι, οι ντόπιοι, τα προσπερνούν δίχως εξέταση, θεωρώντας τα δεδομένα, συλλαμβάνεις απροσδιόριστες αρχικά "αισθήσεις" στον αέρα και κατόπιν μαθαίνοντας περισσότερα αρχίζεις να εμβαθύνεις. Τότε το παιχνίδι γίνεται πιο ενδιαφέρον και ο τόπος αρχίζει σιγά σιγά να μεταμορφώνεται. Είναι ένας απλός τρόπος να προσεγγίσεις την αλήθεια, αλλά δυστυχώς είναι πολύ επίπονος σαν πορεία. Και αναφέρω την λέξη "πορεία", γιατί η μέχρι στιγμής εμπειρία μου λέει πως ποτέ μου δεν κατάλαβα κάτι αληθινό από μία και μοναδική επίσκεψη σε έναν τόπο. Δεν είναι μονάχα οι πληροφορίες που σου διαμορφώνουν το οπτικό πεδίο, είναι το τι τελικά νιώθεις έπειτα από διαδοχικά "περάσματα". Σ' εκείνο το σημείο βάζεις κάτω τον εαυτό σου και αντλείς από το πώς νιώθεις την αλήθεια. Και μπορεί πολλοί να λένε ότι αυτού του "τύπου" η αλήθεια είναι αρκετά υποκειμενική-προσωπική. Λάθος. Είναι η αλήθεια που σου δίδαξε ο τόπος και απλά εσύ ως αποδέκτης γνώσεων και αισθήσεων τοποθετείς το εαυτό σου μέσα σ' αυτήν. Το πώς βέβαια εκφράζεις κάτι τέτοιο είναι άλλο ζήτημα. Όταν πιάνεις μολύβι και χαρτί ή πληκτρολόγιο, εκεί πρέπει να έχεις τον νου σου!

Όλες αυτές τις σκέψεις πυροδότησε η τελευταία επίσκεψή μου στην Κρήτη. Βιβλία για τη Μεγαλόνησο έχω διαβάσει, ταξιδιωτικά διαφόρων επίσης, φωτογραφίες έχω δει σωρό και έχω τραβήξει άλλες τόσες, αλλά την Κρήτη δεν την κατέχω! Κρητικός δεν πρόκειται ποτέ μου να γίνω, γιατί χρειάζεται να μεγαλώσω ξανά με άλλο τρόπο σκέψης, αλλά παρ' όλα αυτά την αγαπώ πολύ. Με πειράζει πολύ που ξεπουλιέται τουριστικά, αλλά έμαθα και ετούτο να το αντέχω. Μαντινάδες δεν ξέρω να πω, αλλά με τον Ερωτόκριτο από μικρό παιδί συγκινούμαι και δακρύζω. Η "Στράτα των Μουσούρων" μού καρφώνεται πολλές φορές στο μυαλό και την τραγουδώ, αλλά λεύτερος δεν μπορώ να πω πως είμαι... απλά ελπίζω τραγουδώντας ότι ακολουθώ τη στράτα. Εκείνο που μπορώ μονάχα να ισχυριστώ, είναι πως η Κρήτη μού έχει μάθει πολλά μέχρι τώρα. Με έχει διδάξει, η ίδια σαν τόπος και οι Κρητικοί σαν τρόπος. Δύσκολο πράγμα, μωρέ, να είσαι Κρητικός. Πώς να διαφεντέψεις τον εαυτό σου στον 21ο αιώνα και πώς να είσαι παλικάρι... μονάχα το μουστάκι δεν φτάνει. Θυμάμαι τον γερο-Ρενιέρη να ταΐζει τους χοχλιούς μακαρόνια και να τους μιλάει... άντε να μπορέσεις κι εσύ να γίνεις τέτοιος υπέροχος άνθρωπος!

Με ένα σύγχρονο σφακιανό φέριμπότ γυρίζω από την Αγία Ρουμέλη στη Χώρα Σφακίων. Από την αρχή του ταξιδιού δύο μεγαλόσωμοι Σφακιανοί, ντυμένοι στα μαύρα και με μάτια που αστράφτουν στο χρώμα της θάλασσας και τ' ουρανού, είναι σκαρφαλωμένοι στην μπουκαπόρτα. Για μια ώρα και βάλε έχουν καρφωμένα τα μάτια τους στο πέλαγο και στη στεριά. Ακλόνητοι μένουν εκεί και όταν στρέφουν το βλέμμα τους στο πνιγμένο από τουρίστες κατάστρωμα έχουν κάτι το αγριεμένο και το περιφρονητικό συνάμα. Τι να κοιτάνε, άραγε, τόσην ώρα με τόση προσήλωση; Μονάχα εκείνοι ξέρουν... Αλλωστε αυτοί δεν είναι μονάχα Κρητικοί είναι και Σφακιανοί συνάμα... άλλη ράτσα. Καλύτερη ή χειρότερη κανένας δεν μπορεί να πει... Αλλη ράτσα όμως σίγουρα! Το φέρι συνέχισε να σκίζει τα ήρεμα νερά του Λυβικού Πελάγους εκείνο το απόγευμα και ο ήλιος με τις τελευταίες πορτοκαλιές ακτίνες του μαλάκωνε και γλύκαινε το αγριεμένο τοπίο της Νότιας Κρήτης.

Σήμερα ήμουν και εγώ ένας από τους 1.100 ανθρώπους που διέσχισαν το φαράγγι της Σαμαριάς. Αν το νούμερο σας ακούγεται τρομακτικό, θα πρέπει να σας πω ότι το καλοκαίρι οι ημερήσιοι επισκέπτες-περιπατητές του φαραγγιού φτάνουν τους 2.500! Γίνεται ένας μικρός πανικός στην αρχή, σηκώνεται κουρνιαχτός, αλλά, όπως φαίνεται, το περνούν και οι 2.500 απλά και ήσυχα. Χιλιάδες άνθρωποι διασχίζουν καθημερινά από 1η Μάη μέχρι 31 Οκτώβρη το φαράγγι της Σαμαριάς, λίγοι όμως είναι εκείνοι που νιώθουν γιατί τελικά πραγματοποίησαν αυτόν τον επίπονο 6ωρο ποδαρόδρομο. Οι περισσότεροι θέλουν να δουν από πρώτο χέρι ένα από τα ομορφότερα φυσικά τοπία της Ευρώπης, κάποιοι θέλουν απλώς να δοκιμάσουν την αντοχή τους και να πουν ότι τελικά πέρασαν από εκεί. Αλλοι παρασύρονται από τη διεθνή φήμη του και παρ' ότι λιποψυχούν από το πρώτο χιλιόμετρα φτάνουν γκρινιάζοντας με πρησμένα πόδια έως το τέλος. Λίγοι είναι εκείνοι που διασχίζουν το φαράγγι για να δουν την Κρήτη συμπυκνωμένη σε 16 χιλιόμετρα πορείας. Ακόμα λιγότεροι είναι εκείνοι που έρχονται για να "προσκυνήσουν" στον ασημόχρωμο Γκίγκιλο, να χαιρετήσουν το γαλαζοπράσινο ρέμα, να "μιλήσουν" στην Οσία Μαρία, να ακουμπήσουν τα ερείπια του χωριού Σαμαριά, να χαμογελάσουν στα ελεύθερα αγρίμια, να ξεδιψάσουν με νερό από τα χιόνια που λιώνουν, να μυρίσουν δίκταμο, να περάσουν ευλαβικά από τις πέτρινες Πόρτες και να λυτρωθούν με μια βουτιά στο κρυστάλλινο Λυβικό Πέλαγος.

"Ένας είναι ο Φάραγγας..." λένε οι Σφακιανοί, "... τα άλλα είναι φαράγγια". Μόνο στον Νομό Χανίων ο αριθμός των υπερφυσικών χαραγματιών στα βουνά φτάνει τον αριθμό 50. Όλα τους είναι όμορφα, όλα τους διαφορετικά και όσα περπατιούνται προσφέρουν δυνατές συγκινήσεις. Το φαράγγι της Σαμαριάς όμως σίγουρα ξεχωρίζει, όχι μονάχα για τη φήμη που έχει λόγο να κατέχει, αλλά και για την εξαιρετική οργάνωση στα πλαίσια της ανακήρυξής του ως Εθνικού Δρυμού (από το 1962 παρακαλώ!). Στα 18 χιλιόμετρα του μήκους του συγκεντρώνει τρομερές εικόνες, ξεκάθαρα κρητικές, μεγαλοπρεπείς και ασυναγώνιστες. Το όνομά του το πήρε από την Οσία Μαρία την Αιγυπτία που τιμούσαν σε ένα μικρό εκκλησάκι έξω από τον οικισμό της Σαμαριάς. Οσία Μαρία/Σία  Μαρία/Σια  Μαριά/Σαμαριά! Εκεί κάπου στην αρχή του χρόνου λένε πως ένας Τιτάνας της Κρήτης έριξε μια μαχαιριά στα σπλάχνα της Γης και φτιάχτηκε το φαράγγι. Στην αρχαία πόλη Καινώ, μέσα στο φαράγγι γεννήθηκε η πανέμορφη Βριτόμαρτις, η Κρητικιά θεά Αρτεμις που αγαπούσε πολύ τα αγρίμια. Εδώ όμως έπνεε ανέκαθεν το αεράκι της λευτεριάς, τόσο επί βενετοκρατίας, τουρκοκρατίας, όσο και στη γερμανική Κατοχή. Ποιος άλλωστε μπορούσε να τα βάλει με αγρίμια-Κρητικούς που δρασκελίζουν χορεύοντας το φαράγγι σε λιγότερο απ' τον μισό χρόνο που χρειαζόμαστε εμείς σήμερα; Η Ιστορία από το οροπέδιο του Ομαλού και μέχρι τα νότια παράλια στην Αγία Ρουμέλη έχει αφιερώσει πολλά κεφάλαια και όλα τους σημαντικά.

Το σημερινό αξιοθέατο και βατό φαράγγι, ήταν ένα δυσπρόσιτος, δύσβατος, αλλά απόλυτα λειτουργικός-ζωντανός χώρος για τα αγρίμια και τους Κρητικούς. Ένιωθαν σαν το σπίτι τους, περιδιάβαζαν ελεύθεροι και μονάχα όταν το φαράγγι έγινε Εθνικός Δρυμός παράτησαν τους οικισμούς και τα μετερίζια τους οι Σφακιανοί. Γίνανε όμως φρουροί-φύλακες του Φάραγγα και τώρα προσέχουν ετούτο το μνημείο της φύσης να μη χαλάσει. Αλλάξαν οι καιροί, πιο αργά όμως αλλάζουν οι Κρητικοί και ακόμα πιο αργά οι Σφακιανοί!

Η συνήθης πορεία που ακολουθούν όσοι περπατούν στο φαράγγι είναι η κατηφορική. Ξεκινούν έπειτα από το οροπέδιο του Ομαλού, στη θέση Ξυλόσκαλο (το ονομάζουν έτσι γιατί τα παλιά χρόνια οι κάτοικοι είχαν φτιάξει μια υποτυπώδη σκάλα, από ξύλα και κορμούς δέντρων, καρφώνοντάς την στον γκρεμό) και καταλήγουν στην Αγία Ρουμέλη, στο Λυβικό Πέλαγος έπειτα από 6 ώρες περίπου (μέσος χρόνος μαζί με τις στάσεις για ανάπαυση). Το ξεκίνημα φυσικά γίνεται νωρίς το πρωί και τα πρώτα 4 αρχικά κατηφορικά χιλιόμετρα μέσα στα πεύκα χρειάζονται προσοχή (οι πέτρες γλιστράνε, οι αγύμναστοι "καίγονται" στην προθέρμανση κοκ). Ανά 2 περίπου χιλιόμετρα υπάρχουν οργανωμένοι χώροι ανάπαυσης με τρεχούμενο νερό, ίσκιο, ξύλινα παγκάκια, τουαλέτες και όμορφα ονόματα - τοπωνύμια όπως "Νερούτσικο", "Βρυσί", "Της Πέρδικας νερό" κ.ά.

Ο πρώτος μεγάλος χώρος ανάπαυσης είναι το πλάτωμα στον Αγιο Νικόλαο με τα τεράστια αιωνόβια κυπαρίσσια. Εδώ λένε πως υπήρχε η αρχαία πόλη Καινώ και κοντά στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου βρέθηκαν θραύσματα από αγγεία. Στη μέση ακριβώς της πορείας στο φαράγγι, και αφού η κατηφόρα έχει πια τελειώσει, εμφανίζεται ο εγκαταλελειμμένος πια οικισμός της Σαμαριάς. Τόσο το Πάνω όσο και το Κάτω Χωριό είναι πια γκρεμισμένα και τα λιγοστά όρθια σπίτια έχουν επισκευαστεί για να μένουν οι φύλακες, ή έχουν διαμορφωθεί σε ιατρείο πρώτων βοηθειών, τουαλέτες κ.λπ. Πίσω από τα ερείπια του χωριού έχει κανείς την ευκαιρία να δει από κοντά τους αίγαγρους, τα κρι-κρι ή αγρίμια, τα ιερά ζώα του φαραγγιού από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Τα κρητικά αγριοκάτσικα, που ισορροπούν στις απόκρημνες πλαγιές των πανύψηλων βράχων, έχουν καστανό χρώμα και μια μαύρη λουρίδα στη ραχοκοκαλιά τους. Αν και περιζήτητος μεζές για τους ατίθασους Κρητίκαρους, περίπου 2.000 ζώα προστατεύονται στο φαράγγι και ξεμυτίζουν πίσω από το χωριό Σαμαριά γιατί τους ρίχνουν συνήθως φαγητό οι φύλακες. Κοντά στο χωριό βρίσκεται το εκκλησάκι της Οσίας Μαρίας και λίγο πιο κάτω αντικρίζεις τον επιβλητικό όγκο των βράχων. Η πορεία γίνεται στην κοίτη του ρέματος πια και το νερό "εμφανίζεται" μετά το 11ο χιλιόμετρο της διαδρομής.

Δεκαπέντε λεπτά μετά τον χώρο ανάπαυσης "Χριστός" με το όμορφο εκκλησάκι, υψώνονται οι "Σιδερόπορτες" του φαραγγιού της Σαμαριάς, ένα από τα περισσότερο φωτογραφημένα μέρη στον πλανήτη! Πλάτος 3 μέτρα, μήκος περίπου 12 και ύψος βράχων πάνω από 700 μέτρα! Δεν είναι καθόλου εύκολο να περάσεις τις Πόρτες χειμωνιάτικα που το ρέμα κατεβάζει πολύ νερό, ενώ οι πέτρες από ψηλά ξεκολλάνε εύκολα χειμώνα-καλοκαίρι! Στη συνέχεια τα τοιχώματα ξεκολλάνε και ανοίγουν και η έξοδος από τον Εθνικό Δρυμό δεν είναι μακριά. Στη Σπηλιά, βγαίνοντας από το φαράγγι, περιμένουν τα πρώτα μαγαζιά για ανάπαυση και αναψυκτικά, ακολουθούν οι διάσπαρτες Γειτονιές με τα παλιά ερειπωμένα σπίτια, η εκκλησιά της Αγίας Τριάδας και δεν αργεί να φανεί τελικά το Λυβικό πέλαγος.

Στην Αγία Ρουμέλη, ένα υπέροχο πέτρινο τοξωτό γεφύρι έχει μείνει "αποκλεισμένο" μέσα στο ρέμα και η όμορφη εκκλησία της Παναγιάς, που έχει κτιστεί επάνω στα θεμέλια αρχαίου ναού, περιμένει να την δείτε όσο κουρασμένοι και αν είσαστε. Εδώ τοποθετούν οι ιστορικοί την αρχαία πόλη Τάρρα (σημαντικό κέντρο των Δωριέων), την οποία αναφέρει και ο Όμηρος. Η σύγχρονη μικρή πολιτεία που έχει δημιουργηθεί απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί γραφική, ενώ οι ορδές των τουριστών που καταπονημένοι και πεινασμένοι φτάνουν εδώ γεμίζουν ταβέρνες-καφενεία, αλλά και τα φέρι που τους πηγαίνουν στη Χώρα Σφακίων. Αλλωστε δρόμος που να οδηγεί στην Αγία Ρουμέλη δεν υπάρχει, με τα πόδια μονάχα από το φαράγγι! Το μπάνιο στο Λιβυκό πέλαγος ήταν απίστευτα αναζωογονητικό. Κρύο πολύ το πέλαγος και αρκετά βαθύ. Υπέροχη η παραλία με μαύρο βότσαλο, τρομερά εντυπωσιακή η εικόνα της κι ας είναι τεχνητή. Τέλος να ξέρετε: Όσο περισσότερη ώρα κολυμπήσετε, τόσο πιο εύκολα θα φύγει το "πιάσιμο" στα πόδια!

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Από Χανιά για τη θέση Ξυλόσκαλο η απόσταση είναι 42 χιλιόμετρα και από τη Χώρα Σφακίων μέχρι πίσω στα Χανιά, μέσα από το φαράγγι της Ίμπρου, υπολογίστε άλλα 72. Το πιο εύκολο απ' όλα βέβαια είναι να ακολουθήσετε οργανωμένο γκρουπ με πούλμαν και συνολικά θα χρειαστείτε μία ολόκληρη ημέρα για την εκδρομή αυτή. Πολλοί είναι εκείνοι που πηγαίνουν στα Σφακιά, παίρνουν το φέρι για την Αγία Ρουμέλη, μπαίνουν στα πρώτα χιλιόμετρα του φαραγγιού (μέχρι τις εντυπωσιακές Πόρτες) και επιστρέφουν. Η αντίθετη πάντως πορεία στο φαράγγι (απ' αυτήν που περιγράφουμε) μπορεί να είναι περισσότερο επίπονη στην ανηφόρα στο τέλος, αλλά έχει πολλά πλεονεκτήματα. Θα είστε μόνος σας στα ομορφότερα σημεία, θα τα απολαύσετε με ωραίο φως και πολύ πρωινή δροσιά, ενώ το μεσημεράκι θα είστε ήδη κάτω από τον ίσκιο των πεύκων! Πραγματικά η πολυκοσμία έχει την ικανότητα να καταστρέφει όλες τις όμορφες εικόνες και όλες τις αισθήσεις... Ανετα μπορείς αντί να χαρείς, να εκνευριστείς! Προσοχή χρειάζεται στα παπούτσια που θα φορέσετε (τα ελαφρά ορειβατικά μποτάκια είναι καλύτερα από αθλητικά), στο αντηλιακό, στο καπελάκι για τον ήλιο και το παγουράκι με το νερό που θα πρέπει να έχετε μαζί σας για παν ενδεχόμενο. Είναι τόσο καλοπατημένο το μονοπάτι που δεν χρειάζεται σήμανση, ενώ θα πρέπει να γνωρίζετε ότι η φύλαξη είναι πολύ καλή και η ευαισθησία τοπικών και επισκεπτών μεγάλη. Δεν καπνίζουμε παρά στα σημεία ανάπαυσης, δεν ρυπαίνουμε (παντού υπάρχουν καλαθάκια), δεν φωνάζουμε, δεν τσαλαβουτάμε στο ρέμα γιατί το ίδιο νερό θα πιούμε στην Αγία Ρουμέλη και άλλα πολλά που θα διαβάσετε. Όσοι έχουν ευαίσθητη μύτη θα πάθουν σοκ τώρα την άνοιξη στο φαράγγι. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι από τα 450 είδη φυτών που ευδοκιμούν τα 70 είναι ενδημικά και τα περισσότερα αρωματικά!

ΔΙΑΜΟΝΗ

Στο φαράγγι απαγορεύεται η διαμονή ή η κατασκήνωση σε οποιοδήποτε σημείο. Εάν αποφασίσετε να περάσετε τη νύχτα σας, κάντε το στην Αγία Ρουμέλη. Όταν στις 6 το απόγευμα θα φύγει και ο τελευταίος περιπατητής του φαραγγιού θα νιώσετε τη διαφορά. Αντίστοιχα μπορείτε να διανυκτερεύσετε στη Χώρα Σφακίων ή στο ενδιάμεσο (δίχως δρόμο) ειδυλλιακό λιμανάκι του Λουτρού.

ΦΑΓΗΤΟ

Είτε στο Ξυλόσκαλο (καλύτερα στον Ομαλό), είτε στην Αγία Ρουμέλη θα έχετε την ευκαιρία να φάτε ό,τι επιθυμείτε. Μαζί σας είναι καλό να έχετε ένα μικρό σάντουιτς ή μερικά φρούτα που θα καταναλώσετε μαζί με αρκετό νερό κατά τη διάρκεια του 6ωρου περπατήματος. Προσοχή μονάχα μην το παρακάνετε γιατί δεν θα είναι εύκολο να σηκωθείτε και να περπατήσετε με γεμάτο στομάχι!

ΓΙΑΝΝΗΣ ΝΤΡΕΝΟΓΙΑΝΝΗΣ ΤΑ ΝΕΑ, 09-06-2000 ,